LIII. Castro (galego)

E no centro do cume

do castro derruído

oulean libres á lúa.

Carmen Blanco

Andamos, tirando da bici e a pé, ata chegar ao castro, subimos ás súas murallas e desde alí contemplamos, máis ben recreámonos coa contemplación dunha paisaxe única pola súa beleza e pola súa extensión, xa  que abranguía todos os concellos limítrofes.

-Mira, o Camiño vai pola estrada, cando o lóxico, e eu penso que así foi noutra época histórica, sería achegarse ao castro por ese camiño que ves. Desde a muralla, que ten unha altura cara afora duns cinco metros, vemos ben o castro. Fíxate na muralla, co exterior case perpendicular e por dentro como se estivsea escalonada. É moi interesante esta portada; parece máis propia dunha muralla romana ou mesmo medieval, ademais de pouco habitual nun castro. Comunica con outros espazos tamén amurallados e circulares, posiblemente para recoller os animais.
Estivo poboado entre o século V a.C. e o I d.C. (sábese polos restos aparecidos, cos que por medio de análises nos proporcionan a súa antigüidade, tipo de comida, vestidos, armas, utinsilios…) Imos baixar para que vexas as casas escavadas. Mira para as súas rúas; ves ben esa lousa que debía ser para a lareira e coida da lousa que cerra a porta das casas? Os arqueólogos din que posiblemente marcharon de aquí por algunha motivación, pero coa intención de volver. É como se marchasen de viaxe e pechasen a casa para encontrala á volta como a deixaran. Sería interesante que continuasen coas escavacións; posiblemente poderíase convertelo nun dos castros máis importantes de Galiza. Como ves, así vivían os indíxenas galegos antes da chegada dos romanos. Por certo, a ocupación dos romanos non foi cruenta, pois permitiron que seguisen vivindo nos seus castros; outra cousa foron os suevos, época na que se despoboaron todos eles, aparecendo as aldeas e posiblemente as parroquias… mais esa é outra historia.

Baixamos un momento á aldea de Castromaior para ver a súa igrexa románica e continuar o noso camiño. Cruzamos  Hospital da Cruz, que como indica o seu nome tivo hospital asistencial, hoxe desaparecido. Vendas de Narón, escenario dunha batalla entre árabes e cristiáns alá polo ano 820. Ermida de Santa María Madalena. Marco que indica a Serra de Ligonde que separa os vales do Miño e o Ulla.

A partir de aquí alegrámonos polo descenso, xa iamos cansos de subir. Topamos co Cruceiro de Lameiros, do s. XVII con martelo, cravos, espiñas e caveira, elementos do calvario de Xesús na basa; nunha cara  da parte alta, a imaxe de Cristo e na outra a Virxe das Dores.

Chegamos a Ligonde, con casas típicas do país. Este lugar tivo hospital de peregrinos e tamén cemiterio; e na Casa do Carneiro tiveron como visitante a Carlos I na súa viaxe para ser coroado emperador, e Filipe II camiño da Coruña para casar con Ana Tudor. Ten unha igrexa neoclásica, a igrexa de Santiago, conservando a portada románica da anterior.

-Que che parece se descansamos e ao tempo comemos algo? –díxenlle ao neno.

-Eu xa pensei que non ías  parar, que pensabas chegar hoxe a Compostela, e mira que vai calor; ben deitamos do paraugas. Eu xa súo véndote suar a ti.

-Dámoslle a un chourizo e uns ovos.

-De acordo.

Metémonos nunha taberna e pedímoslle a unha mesoneira entrada en carnes unha cervexa e unha laranxada frías. Cando volveu dixémoslle o que queriamos xantar, engadíndolle unha ensalada.

-Eu non vou comer herba, non me apetece –dixo Mikel.

-Cómoa eu soliño.

Compracémonos tomando a bebida. De repente o Mikel botou unha gargallada tan esaxerada que todo o mundo mirou para nós. Deixou, entón, de rir ao momento. Cando mirei para a taberneira comecei a rir eu e a xente volveu mirar. Pensarían: estes dous están tolos, e ao mellor tiñan razón…A señora viña cunha fonte de leituga e tomate como se fose para un rabaño; levábaa coas dúas mans.

-Non sei se che ha chegar.

-Anda, cala e axúdame un pouco.

Comemos ben. Café e xeado e saímos a tomar o aire fóra.

Partimos forzando a nosa vontade, ao pouco internámonos no concello de Palas de Rei, e pouco máis aló divisamos na estrada  un sinal que nos indicaba o camiño para Vilar de Donas; moi poucas veces nos desviamos do Camiño, mais polo que imos ver paga a pena.

-Mikel, imos saír da ruta do Camiño, xa verás como o que veremos merecen estes km a maiores.

-Temos tempo que agora non hai que coller o avión.

Chegamos ao templo con tan boa sorte que estaba aberto. Pousamos a bici e saquei o libriño-guía que editara a S.A. de Xestión do Plan Xacobeo. Un libriño de peto  moi interesante por ter un papel especial que non se apedra nin coa auga nin coa humidade; bo para facer o Camiño. Comecei a ler nel, ao  tempo que sinalaba ou debuxaba na pizarra para que o neno entendese:

“A igrexa de Vilar de Donas é un dos exemplos máis coñecidos do románico galego vinculado ao Camiño. Ten planta de cruz latina con tres ábsidas abovedadas e cruceiro con bóveda. No interior cómpre salientar varios sepulcros dos cabaleiros da Orde de Santiago e, sobre todo, os frescos góticos (s.XIV), os máis relevantes de Galiza no seu estilo, que cobren boa parte dos muros da ábsida central. Na zona baixa aparece Cristo Varón de Dolores, entre os que serían os reis Xoán II e María de Aragón e mais o seu fillo Henrique; o nivel central está ocupado por unha Anunciación flanqueando a fiestra que ilumina o altar. A parte superior correspóndelle á bóveda da ábsida, cun simbolismo que alude ao Xuicio Final. Estas pinturas realizáronse para o Ano Santo Compostelán de 1434, en tempos de Xoán II, monarca protector dos peregrinos, para os que creou un salvoconduto.”

Sentamos nun banco e cada un mirou e pensou no seu.

-Mikel, Vilar de Donas foi propiedade do Deán da Catedral de Lugo D. Xoán Arias, que doou o mosteiro aos Cabaleiros da Orde de Santiago. Quero que saibas que esta Orde foi fundada fóra de Galiza, que tivo a súa sé en Uclés (Cuenca); creouse para loitar contra o mouro e non para protexer peregrinos, iso viría máis tarde. D. Xosé Arias fai doazón co acordo das súas irmás e os seus herdeiros. A doazón recibiuna Sancho Fernández, segundo mestre da Orde dos Cabaleiros de Santiago coas seguintes condicións: o mosteiro seguirá a regra santiaguista. A casa nai da Orde nomeará ao prior. Será lugar da reunión anual da Orde e de enterramento dos cabaleiros da Orde. Este mosteiro terá posesión e rendas producidas polas dezanove igrexas e lugares sen aportación á casa mai, a non ser por moita necesidade. Os doadoes renuncian a calquera contrapartida material ou económica. Deberán recibir á familia, se o solicitan e permitir o enterro dos seus corpos ao carón dos seus devanceiros. Foi gañando en importancia con achegas e melloras de reis. O seu declive comeza co remate da Reconquista na que todos os cabaleiros das Ordes pasan a compracerse cun título que ten un valor máis honorífico que real. O remate chegoulle coa Desamortización, que converteu o mosteiro nunha igrexa rural.

-O deán e as irmás moito non gañaron –dixo Mikel. Serían enterrados no mosteiro, mais os rezos polas súas almas tiñan que compartilos con moitos cabaleiros.

-Posiblemente se lles rezasen os dezanove curas das parroquias ían mellor recomendados a Deus.

Démoslle unha última mirada á igrexa en xeral e saímos.

-Se van cara a Palas –díxonos un home con pucho, guillada e can, iso si, palleirán- é mellor que tomen esoutra estrada que os leva a Brea; deixan detrás Os Valos, e a Mamurria.

-Moitas grazas –dixen.

-Adeus! –dixo o pícaro.

O percorrido era cómodo e axiña chegamos ao empalme coa estrada do Camiño en Brea.

Continuamos por unha pista paralela á estrada.

En Rosario soubemos que os peregrinos rezaban unha oración que comezaba por Ave, noster Jacobe…para compracerse coa visión, ao lonxe, do Monte Illicino (Pico Sacro), un elemento máis das  lendas xacobeas.

E chegamos a Palas de Rei, nome de pazo real. A tradición dinos que aquí tivo un palacio o rei visigodo Witiza, rei entre os anos 702 e 710. No ano de 1200 o rei Alfonso IX firma aquí ambos dous documentos: apud Palatium regis e apud Palaz de Rei, apud indica o lugar da firma; onde está o palacio?

Polo actual Palas de Rei pasaba a vía XIX do itinerario romano de Antonio Augusto Caracalla que une  Lucus Augusti con Iria Flavia (Padrón).

O Códice Calixtino dinos das etapas: “E a décimo terceira, de Palas de Rei ata Santiago: tamén é mediana (referíndose á extensión da etapa).  Mediana;  son 67 os km. que quedan a Compostela; que nos quere dicir? Mediana a cabalo? Mediana a pé?

-A ti que che parece Mikel, medíana a pé ou a cabalo?

-Mediana en bici para un neno…que ten que ir cun vello. Se fose só…Deixémolo aí.

Chegamos aos Chacotes, na entrada do pobo.

Albergue novo. Resolvemos o papeleo, ducha, lavado de roupa, tendido…E, presumindo de fermosos adonis, iniciamos a andaina ao pobo.

-Tes fame, neno.

-Ti só pensas en comer e beber.

-Só preguntaba. Se non a tes, mellor, aforro cartos para gastalos co Brais.

-Xa, xa…Se eu non termase un pouco arruinabas á familia.

Estaba a vila chea de xente. Moitos peregrinos diante do concello, alí está o 1º albergue público; privados hai cinco, se non estou mal informado. Mozos e mozas, ruído, bebidas, mochilas, botas de calzar, guías… todo remexido; experiencias, anécdotas, mentiras, esaxeracións, medos, ledicia …moita ledicia.