IX. Crueldade

Hai unha luz errática na alba

que fere os ollos

borra a nube

abafa o vento

e derrete os soños de neve.

Xoán Neira

Sopra o vento con forza. Seguimos sen ver peregrinos por ningures.

-Xa sei que les ben en holandés e que falas ben o galego, mais non quero que che pase coma min, que non souben escribilo e non o lin ata que xa era maior. E voucho ensinar como o facía cos nenos. Dun xeito doado e mentres imos na bici. Xa verás como cando acabes o Camiño xa sabes ler, digo mal, saberás descifrar os códigos escritos como se estivésemos descifrando os xeroglíficos. Mais como agora estamos descansando e gozando da paisaxe non penses niso.

-Todo é moi bonito menos a ringleira de muíños – di o Mikel.

-Refíreste a iso, chámanse pás. É o prezo da modernidade, da obtención de enerxía limpa, de electricidade sen contaminación. De todos os xeitos deberíanas poñer en lugares por onde non pasase o Camiño.

-Agora, que xa comemos, saca a pizarra, que che vou debuxar as letras. Comezaremos coas vocais… xa sei que as coñeces, mais, has saber que en galego temos sete, por que hai dúas que unha é aberta e outra pechada.

Logo dígolle que ao pronunciar cada son (fonema) representado polo debuxo (grafema) ten que, ao botar o aire, facer acenos cos brazos ou co corpo…

Recordo as recomendacións do método do profesor Peter Guberina cando nos dicía que ao pronunciar un son todo o noso corpo participaba.

Así:

-Para este a a boca, as pernas e os brazos abertos.

-Aquí podes berrar. Fágoo eu primeiro e logo falo ti.

-Aaaaaaaa! Isto é güai, avó. Parece que vou voar…

-Repíteo varias veces.

-Agora co e aberto. Igual que o a, mais coas mans máis baixas e cos beizos algo máis pechados. Así. E co e pechado as mans e brazos máis baixos. Así.

Vaino repetindo con todas as vogais.

-Co o aberto tes que facer un círculo con mans e brazos. E co o pechado o círculo é máis pequeno, más pechado.

-Co i en posición de firmes e dente contra dente.

-E para o u coas mans protexendo a boca e pronunciando o u como se foses meter medo. Así…

Ímolo repetir ata chegar a Puente la Reina. Tranquilo, só de cando en vez.

Logo de practicar coas vogais emprendemos o camiño.

-Imos intentar ir polo Camiño sinalizado. Si, xa me dou conta de que teremos que baixar ata alí a pé. Ten coidado non esvarar, hai zonas nas que se ve lama.

-Cando vexa lama bótome fóra do camiño– di o neno.

Recordo a controversia entre métodos fonéticos e métodos globais, é dicir, entre métodos de lectura que se ensina coñecendo letra a letra ou que se comeza cunha frase que logo se vai analizando en partículas máis pequenas. O método global era máis moderno alá polos anos 70. Mofábanse os pedagogos progres daqueles que defendiamos o fonético. O noso razoamento era simple: se fose para a lingua inglesa nós tamén empregariamos ese método (fonemas diferentes co mesmo grafema), mais iso non ocorría nin co castelán nin co galego (a cada grafema corresponde un fonema, estamos a falar na maior parte dos casos; son linguas máis simples). Tampouco ninguén debatía que cun disléxico se empregase un método fonético; logo para un non disléxico, diciamos nós, tamén sería máis doado.

Arela que había acabar por romper con aquela pedagoxía imposta polo Réxime da Súa Excelencia. Ansia de coñecer, ansia de debater: en faladoiros, xuntanzas, congresos, revistas profesionais…; dá a impresión de que iso agora non pasa. E que conste que son dos que cre que calquera tempo pasado non foi mellor.

Outra cousa a ter en conta é que non nomeamos as letras polo seu nome, senón que lle significamos ao neno que cada grafema é un son. O outro xa o aprenderá máis tarde.

O Mikel seguía a berrar… ben, ao tempo que facía o pallaso, dando saltos entre unha e outra.

Pasamos por Uterga e chegamos a Muruzábal, municipio polo que tamén pasa outro vieiro do camiño dos peregrinos que veñen de Jaca.

Destacamos de Muruzábal o espléndido palacio barroco. Aquí comemos nunha casa das que ofrecen comida caseira a un prezo axeitado. Está xestionada por unha parella de estranxeiros que deben levar tempo no pobo: sopa (xa tiñamos ganas dela os dous) e carne asada, de postre eu queixo e Mikel unha lambetada de chocolate.

 Proseguimos a marcha a Obanos, entre inspiracións e expiracións coa pronuncia correspondente de Mikel, poñéndose de pé na bici. Xa non se trabuca e por riba vai feliz. Chegamos a Obanos, vila de Infanzóns xuramentado no s. XIV para defender os seus dereitos fronte aos abusos reais, o seu lema Pro libertate patria gens libera state “Por la Patria libre, sede vós libres” invócase hoxe para defender os privilexios (foros) adquiridos.

Famosa pola Representación do “Misterio de Obanos”, especie de auto Sacramental, representado por máis de cincocentos veciños e que naceu ao redor do Ano Santo de 1965 coa axuda do Goberno de Navarra e na que colaboran varias outras institucións entre elas a dos Amigos del Camino de Estella y Navarra. A representación resumida trata da lenda Misterio de San Guillén y Felicia, irmáns e príncipes de Aquitania. Felicia percorre o Camiño de Santiago e decide dedicarse ao culto divino en lugar do seu prometedor futuro social e instálase en Amocaín, preto de Pamplona. O seu irmán Guillén vén buscala para convencela que regresase. Como ela non quere, e nun arrebato de loucura, mátaa cun puñal. Arrepentido, peregrina a Santiago e queda despois de ermitán en Arnotegui, preto de Obanos. Na festa do pobo bendicen o viño coa reliquia do Santo San Guillén.

Logo de resumirlle o Misterio a Mikel, di el:

-Un pouco bruto. Iso de matar á irmá non me gusta nada. Ao irmán hai que querelo, non facelo sufrir.

-Xa che dixen que é unha lenda, algo que se conta de boca en boca pero de dubidosa base histórica. Xa sei que a ti che chega con facer rabiar ao Brais de cando en vez.

-E el a min, moitas máis veces, eh? Xa sabes que o Brais é un pillo… ou un cuco…?

-Deixa ao Brais en paz, que non pode defenderse.

-Xa, xa, ben que se defende.

Saímos baixo o arco apuntado da porta de Obanos facendo o percorrido polas hortas, que deberon ser importantes, á beira do río Robo e pasamos ao lado dunha escultura de bronce que representa un monumento ao peregrino.

Entramos en Puente la Reina  nome que leva o pobo pola ponte románica sobre o río Arga que mandou construír a raíña, tamén lenda?,  Doña Mayor, para paso de peregrinos.

Rúa do Crucifijo, cruzamos a estrada para chegar á igrexa de Santiago, con portada románica do s. XII. No interior está a escultura de Santiago, do mesmo autor que o sepulcro real da Catedral de Pamplona.

A vila é famosa por mercados comerciais semanais, nos que destacan os pementos frescos. Tamén é un bo nó de comunicacións.

Deleitámonos cruzando a ponte e comparando o río Arga do camiño anterior a Pamplona con este río Arga xa máis repousado e máis contaminado.

Collemos cara á esquerda para, bordeando o río, seguir o Camiño e despedírmonos del máis adiante.

Lembramos aos peregrinos que proceden de Somport, Canfranc, Jaca, Sangüesa, Rocaforte entre outros lugares importantes polos que atravesa o Camiño, para xuntarse co que nós traemos en Puente la Reina.

A partir de agora os peregrinos procedentes dun ou doutro lugar seguirán xuntos cara a Santiago de Compostela.

Orientámonos polas frechas amarelas nun bo treito montados na bici, mais cada vez se fai máis dificultoso polo que decidimos baixarnos e camiñar. Imos cantando o Cuco que xa levamos aprendido.

Vemos aparecer un pastor coas súas ovellas e dous cans que as ían guiando. Saudámolo ao lonxe. E eu lembrei unha cantiga.

-Vouche ensinar unha foliada, para que llela cantes aos teus pais e a Brais. Chámase Foliada de Nadela. Nadela é aquel pobo que hai á saída de Lugo para coller a autovía cara a Madrid, que ten unha rotonda moi grande, acórdaste?

-Na que o Brais acenaba como se fósemos nun rallie.

-Si esa. A foliada di así:

Zapatos de chiculate

tenos a miña cadela,

para levar as ovelliñas

ás feiriñas de Nadela.

Aló vén o gaiteiro por detrás do pinar

hastra os pinos lle axudan

a gaitiña a tocar,

a gaitiña a tocar, a gaitiña a tocar,

aló ven o gaiteiro por detrás do pinar.

Indo eu para non sei onde

vendo eu a non sei quen,

na porta de xa me entendes

non me poido acordar ben.

Aló vén o gaiteiro…

Andivécheste alabando

polos  muíños moendo,

que te casabas comigo

eso era en eu querendo.

Aló vén o gaiteiro…

-Ben ímola repetir. Só a primeira estrofa e o retrouso.

E así a fomos cantando, ata que nos paramos no cume da subida e sacamos a comida, máis ben os bocatas, e coa axuda da auga e uns grolos de viño fomos gozando da paisaxe, vendo ao lonxe o pobo de Mañeru que dá nome a todo o val.