XLI. Sorrisos

Segue a formiga se queres andar sen fatiga.

(Refrán)

A antesala de Ponferrada, nunha grande chaira no cruce dos ríos Sil e Boeza. Importante cidade que debe o seu desenvolvemento ao Camiño e ao carbón.

Froitas e hortalizas; envasado de vexetais: pementos, castañas…; gandería; industria: palas de autoxenarodores, aceiros, cristal, cemento, electricidade…

Campus universitario.

Centro administrativo da comarca do Bierzo.

Ponferrada é a capital do Bierzo. Ten unha poboación na área metropolitana de 95000 habitantes. No s. XI o bispo de Astorga ordena a construción dunha ponte sobre o Sil para os peregrinos a Santiago: Pons Ferrata… Ponte Ferrato… Ponferrada.

Donos e señores foron os templarios ata a súa desaparición, habitaron  o primeiro castelo. Logo a familia dos Osorio, despois os Condes de Lemos, os Reis Católicos…Ao tempo que se ía ampliando a fortaleza.

A Basílica de la Encina comeza a construírse  no s. XVI sobre outra de orixe medieval a torre é do XVII.

O castelo domina o val e a cidade. Nel estamos despois de deixar a bici, pedir habitación e duchámonos no Hotel El Castillo, antes de visitar o contorno, comezando polo castelo.

-Mira, Mikel, o castelo era o centro da vida no medievo: vivenda da nobreza, refuxio dos campesiños ante un ataque, prisión, lugar para custodiar as riquezas, arsenal de armas, centro de administración, albergue de tropas, lugar de adestramento…A nobreza, ou mellor o dono da fortaleza, vivía na torre da homenaxe. O castelo estaba protexido por un foxo de auga ou un barranco unido ao camiño por unha ponte levadiza. Defendíanse en caso de ataque coas frechas que tiraban os arqueiros e besteiros, ademais de tirar pedras, auga ou aceite fervendo aos atacantes que pretendían subir con escadas.

Para tomar o castelo utilizaban catapultas –debuxeille unha cun garabullo-, facían túneles e escavaban nos muros para derrubalos. Mais, o máis utilizado era o asedio, rodeábase a fortaleza para que non puidese saír ninguén e despois de meses tiñan que se render por mor de non ter que comer.

-E como facían coa auga? Algún castelo está no curuto do monte e non ten pozo.

-Aproveitaban a auga da chuvia, recollíana en alxibes pintados con pintura de ferro para conservala. Os alxibes tíñanos situados nos sotos da torre da homenaxe, que era o derradeiro lugar onde refuxiarse se asaltaban o castelo. Agora pecha os ollos e imaxina que están asaltando o castelo…

-Vexo moitos mortos, moito barullo, moito fume…Uf, Que medo!

Percorremos todas as dependencias e fomos comentando a vida do medievo, a preparación para a guerra dos cabaleiros, os adestramentos coas diferentes armas, as fustas, a caza e a necesidade de bosques próximos para practicala, as miserias do campesiñado rebentados de traballar para manter a toda a nobreza e a todos os cregos eran poucos a traballar e moitos a comer e por riba cando viñan mal dadas os que padecían a fame eran as clases menos favorecidas; o Deus-Cristo castigador, representado no pantocrátor, no crismón, sempre ameazante…e logo os asaltantes de camiños, ladróns, vagamundos, en fin, sucidade e miseria tanto no corpo  como na alma, o maldito pecado…

-E sendo todo isto así, como había quen fixese o Camiño –di o Mikel, coa cantidade de perigos que podía atopar.

-A nobreza ía ben protexida. Para o resto era todo unha aventura. Moitos cando iniciaban o Camiño incluso facían o testamento por medo a non regresaren.

-Nós facémolo para pasalo ben. Comemos cando queremos, durmimos onde queremos; gozamos da paisaxe, dos monumentos, das persoas, facemos algunha que outra gamberrada que non imos contar;  e ti, por riba, xa levas degustado todo o viño de medio pais… As nosas motivacións non son moi relixiosas que digamos. Por que o farían eles?

O neno quedou mirando ao infinito e pensando sabe deus que..

-Uns facíano por motivacións relixiosas, como purgar os pecados, promesas por ter saído dunha enfermidade ou por terse salvado dela, tanto el como un familiar, ou simplemente para facer méritos ante Deus. Outros facíano por encargo. Outros por sobrevivir. Outros por vagamundear. Por roubar. Por afán de aventuras. Por cuestións esotéricas… En fin, polo misterio que encerra o Camiño. Parecidos motivos polo que se fai agora.

Iso si, con moita máis seguridade ca antes, aínda que as veces teñamos que carretar chinches como ocorrería no medievo. E agora que xa vai anoitecendo ímonos divertir un pouco recitando uns cantares de cego. Poñémonos as puchas que temos para o sol e as gafas escuras; eu fago de cego e ti de lazarillo. Que che parece?

-Eu non sei cantares de cego.

-O único que tes que facer é presentarme, iso falo ben, e logo repetir o último verso de cada estrofa, imos ver como o fas:

O Alalá foi a Roma

o Alalá foi e veu,

foi dicirlle ao Padre Santo

que viñese ao xubileu?

-Que viñese ao xubileu? -dixo o Mikel.

-Moi ben, imos aló. Dáme a man e tira de min como se fose cego. Sentamos na entrada do castelo.

Fixemos como tramamos e antes de sentar xa tiña ao neno pregoando:

-Señores e señoras!, donas e cabaleiros! Presten atención ás coplas do cego de Bosende! Aprendan, pensen…e gocen.

Mentres falaba o neno, eu tocaba a frauta con música de fondo interpretando Negra Sombra.

Voulles dicir unha cousa

que os ei de facer rir

un gaiteiro moi gracioso

un día do mes d´abril .

Il chamábase Cristovo

i-a súa muller Micaela

tocaba nas romerías

fuliadas e nas festas.

Ganaba moito diñeiro

tocando a súa gaitiña

homes, rapaces e vellos

rabeaban por oíla.

Cristovo na foliada

bebeu demais unha pinga

e despois vendeu a gaita

sin sabe-lo que facía.

E cando chega á casa

borracho com´on pelexo

¿qué lle fixeches á gaita?

Cristovo que non cha vexo.

A miña gaita vendina

á noite na foliada

porque estaba acabadiña

vella xa non tocaba.

Sácate d´ei Cristovo

sinvergonza e porcalleiro

para que vendiche-la gaita

s´eu sin gaita non te quero.

Cristovo qu´aquello dixo

salió coa cabeza baixa

dicindo: válgame Dios

para qu´eu vendería a gaita.

Cristovo ó ver aquello

comprou outra nova gaita

entrou pola casa adiante

tocando unha ribeirana.

Miña Mica, Micaela

podes estar contentiña

tráioche outra gaita nova

moito millor que a que tiña.

Micaela ó ver aquello

botoulle as maus ó punteiro

E dixo bailando sóla

Tirulí, meu gaiteiro.

 O Mikel non se cortaba ren e pasaba a gorra ao tempo que anunciaba:

-A seguinte copla, menos festeira, máis tráxica, máis truculenta, só se pode contar porque non hai nenos que a podan escoitar, xa que logo, non serían quen de poder durmir esta noite: Donas e cabaleiros! Con vostedes o Cego de Bosende recitaralles “O Cantar de Cego de Vilacastelo”…

Aplausos, gorra e sorriso engatusador…

Finalizado o romance:

-E para rematarmos, escoiten algo que pasou na realidade, un caso clarísimo de violencia de xénero:

“El hombre secuestrado en una cuadra, durante dos años, por su malvada mujer”(1)

Remate…, moita xente aplaudindo… O Mikel gozando da súa gorra facendo o bufón,  dando saltos como os saltimbanquis… e facendo rir.

Erguémonos, deume a man e saímos cara ao hotel. Non vía un carallo entre a noite e as gafas. Entramos, cambiamos de look e volvemos saír para percorrer a cidade comezando polo concello.

-Avó, xuntei trinta e tres euros e cincuenta céntimos.

-Dirás xuntamos.

-Non, que a ti dábache vergoña pasar a gorra.

-Vaia morro tes!

-Ben, invitareite a un grolo de viño e non te queixes que non mereces máis.

(1)“Cantos, coplas e romances de cegos”recollidos por  Baldomero Iglesias Dobarrio (MERO) e Xosé Luis Rivas Cruz (MINI)

Fomos andando pola zona vella. Pasamos por baixo dunha antiga porta de muralla e topamos co concello, un edificio con dúas torres e co escudo da cidade no centro da fachada, lembrounos o Concello de Astorga sen o reloxo cos maragatos, e cunha arquitectura máis sinxela. Posteriormente entramos nunha adega con pinta de ter bo viño.

-Mira avó, aquí debe beberse bo viño.

-É aquí onde queres convidar… Imos logo. Recorda o que dixo o peregrino Künig von Vach no s.XV:“Atención ao viño de Villefranken, que esvara pola gorxa como as bágoas dun cirio”Así que teremos coidado…aínda que non temos que coller a bici, de aquí iremos á cama…

Pedimos viño da zona e un mosto, tamén unha tapa de chourizo cun certo picante que tiraba pola bebida.

Seguimos polas vellas rúas da cidade. Pateamos a Ponferrada antiga ata que topamos cun mesón que nos pareceu o idóneo, como así foi, para cear; agradable na decoración, no ambiente fresco polas vellas paredes, non polos artefactos refrixeradores, e a comida ben preparada e ben presentada; así degustamos un prato de cecina, pementos asados do Bierzo, troitas e tarta de mazá da zona, regado con viño de uva mencía e zume, esta vez fresco). Deixamos o café para gozalo nunha terraza. Ía unha noite quente e agradable e a etapa de mañá, sobre todo a primeira parte, é moi cha e o esforzo será menor aínda que hai que contar coa calor que por aquí aperta ben e de cheo.

Cama e soño reparador.

Logo do almorzo e do repaso da prensa do lugar, retomamos o Camiño chamando un pouco a atención co Mikel montado no trebello da bici co paraugas despregado, non porque chovera, senón pola conta do sol que xa petaba ben e gozando de acaparar a atención do persoal. Parecíamos seres doutro planeta, ou mellor un par de tolos, cun paraugas cos colores do Club Deportivo Lugo (vermello e branco), e que por medio dun amaño permitíanos telo aberto sen necesidade de ocupar as mans, e que apenas despregáramos co mal tempo en toda a viaxe e agora tiñamos que utilizalo para o que non tiñamos pensado.

Saímos da cidade por rúas estreitas, anchas, beira rúas, semáforos, avenidas… Andabamos para adiante, preguntabamos, andabamos cara atrás, por mor das confusións, cando non atopabamos os sinais ou cando nos parecía que faltaban.